Ödeme Sistemlerinde ve TCMB Ödeme Kuruluşlarında Kullanılan Temel Terimler
Ödeme Sistemleri Nedir?
Ödeme sistemleri, mal ve hizmetlerin satın alınmasında kullanılan finansal araçlar, işlemler ve yöntemlerdir.
Ödeme sistemleri, farklı işlevlere sahip birçok türde olabilir. Bunlar; "nakit para, çekler, banka kartları, kredi kartları, elektronik bankacılık, mobil cihazlar" üzerinden yapılan ödemeler, sanal cüzdanlar, kripto para birimleri ve diğer ödeme yöntemlerini içerebilir. Bu sistemlerin temel amacı, bir mal veya hizmetin satın alınması için kullanılan ödemenin güvenli ve etkili bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlamaktır.
Ödeme Sistemleri Terimleri
Kart Kabul Eden Kuruluş (Issuer): Sahip olduğu lisansa istinaden kart düzenleyip veren bankalar veya kuruluşlar.
Kart Kabul Eden Kuruluş (Acquirer): Kart kabulünü sağlamak amacıyla işyerleriyle “Üye İşyeri Anlaşması” yapan bankalar veya kuruluşlardır.
Üye İşyeri (Merchant): Yaptığı sözleşme çerçevesinde kart hamiline mal ve hizmet satmayı kabul eden gerçek veya tüzel kişidir.
Kart Hamili: Kartın yasal sahibi veya kullanıcısıdır. Kart hamili, kart başvurusunda bulunan ve kartı kabul edilen kişidir.
POS Terminali: İşyerlerinin kart kabul ederken kullandığı elektronik cihazlardır. Bu cihaz kartta bulunan manyetik şerit ve çip bilgilerini elektronik olarak okur ve elektronik olarak onay alıp işlemi tamamlar.
ATM (Automated Teller Machine): Kart hamillerinin kartları ya da mobil cihazları aracılığıyla mevduat ve kredi kartı hesaplarına ulaşmalarını ve sunulan bankacılık hizmetlerini kullanmalarını sağlayan elektronik cihazlardır.
TPP (Third Party Processor (İşlemci)) : Acquirer yada issuer bankalara & finansal kurumlara ve işyerlerine, kendi ödeme altyapılarını kullanarak ödeme hizmeti sunan işlemci şirketlerdir. (Garanti Ödeme Sistemleri, Bileşim vb.)
Switch Sistemi: Farklı kaynaklardan gelen online otorizasyon isteklerini doğru alıcıya eriştirmek üzere (genellikle asenkron) işlev gören yazılım.
Takas Merkezi: Onaylanan işlemlere ait ödemelerin tahsil edilebilmesi için acquirer banka (hizmet veren) & finansal kuruluşların finansal işlemleri (outgoing) gönderdiği işleme merkezi. Takas merkezinde hangi üyenin hangi üyeye ne kadar borcu / alacağı olduğu hesaplanır. Üyelere incoming takas dosyaları ve settlement raporları hazırlanır.
BIN (Bank Identification Number) / IIS (Issuer Identification Number): Bir bankaya / üyeye atanan 8 haneli sayıdır. Otorizasyon ve takasta üye işlemlerinin tanımlanması sağlar.
PAN (Primary Account Number): Kartın ön yüzünde yer alan 16-19 hane uzunluğunda tekil numaralardır.
Range: BIN altında ürün bazlı gruplandırmaya olanak sağlayan aralıktır.
Check Digit: Luhn algoritmasına göre hesaplanan kart numarasının son hanesidir.
Ön Ödemeli Kart (Prepaid): Ön Ödemeli kart, önceden yüklenmiş bir bakiye ile kullanılabilen bir karttır. Bu kartlar, genellikle bankalar veya finansal kuruluşlar tarafından sunulur ve kullanıcıların nakit para yerine kartlarını kullanarak ödeme yapmalarına olanak tanır. Ön Ödemeli kartları, kredi kartlarından farklı kılan şey, kullanıcının kredi veya borç kullanımına izin vermemeleridir. Bunun yerine, kullanıcının hesabında bulunan mevcut bakiyeden harcama yapılabilir.
Banka Kartı (Debit): Debit kart, bir banka hesabından para çekmek ve ödeme yapmak için kullanılan bir plastik karttır. Bu kart, sahibinin banka hesabından doğrudan ödeme yapmasına olanak tanır ve genellikle ATM’lerde veya mağazalarda ödeme yapmak için kullanılır. Debit kartlar, kredi kartlarından farklı olarak, kullanıcının borç almasına gerek kalmadan, hesabındaki mevcut bakiyeden ödeme yapmasına izin verir.
Kredi Kartı: Kredi kartı, bankalar veya finans kuruluşları tarafından verilen ve tüketicilere bir kredi limiti sağlayan bir plastik karttır. Kredi kartları, nakit para kullanımını azaltarak veya tamamen ortadan kaldırarak ödemelerin yapılmasını kolaylaştırır. Kredi kartı sahipleri, satın aldıkları ürün veya hizmetleri kartlarıyla ödeyebilir ve ödemelerini sonradan yapabilirler.
Kredili Kredi Kartı: Kredili kredi kartı, normal bir kredi kartından farklı olarak, kredi limiti aşıldığında ekstra bir kredi limiti sağlayan bir kredi ürünüdür. Bu kartlar, kullanıcılara belirli bir kredi limiti verir ve bu limiti aştıklarında, borçlarını minimum ödeme tutarını ödeyerek veya belirli bir tarihte tamamen ödeyerek geri ödeyebilirler. Kredili kredi kartları, acil nakit ihtiyaçları gibi beklenmedik harcamalar için kullanışlıdır, ancak yüksek faiz oranları nedeniyle bu kartların kullanımı bazen riskli olabilir.
On-Us İşlem: On-us işlem, bir banka müşterisinin kendi bankasının ATM’sini, POS Terminalini veya şubesini kullanarak hesabındaki para ile gerçekleştirdiği işlemi ifade eder. Bu işlem sırasında, banka müşterisinin hesabından para çekme, para yatırma, bakiye sorgulama, havale veya EFT işlemi yapma gibi finansal işlemler gerçekleştirilebilir.
Not On-Us İşlem: Not On-Us ödeme işlemleri, bir ödeme işleminin alıcısı ve göndericisinin farklı finansal kuruluşlara sahip olduğu durumlarda gerçekleşir. Bu durumda, ödeme işleminin alıcısı ve göndericisi arasındaki para transferi farklı finansal kuruluşlar aracılığıyla gerçekleştirilir. Bunun aksine, on-us ödeme işlemleri, bir ödeme işleminin alıcısı ve göndericisi aynı finansal kuruluşa sahip olduğunda gerçekleşir. Bu durumda, ödeme işlemi aynı finansal kuruluşun içinde gerçekleştirilir. Not on-us ödeme işlemleri, özellikle uluslararası ticarette yaygın olarak kullanılır. Bu işlemler, farklı para birimleri arasında
dönüşüm yapmak zorunda kalan finansal kuruluşlar tarafından işlem ücretleri alınarak gerçekleştirilir.
TCMB Ödeme Kuruluşlarında Kullanılan Temel Terimler
Alıcı: Ödeme işlemine konu fonun ulaşması istenen gerçek veya tüzel kişiyi ifade eder.
Banka: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Anonim Şirketini ifade eder.
Elektroni Haberleşme İşletmecisi: 5/11/2008 tarihli ve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu çerçevesinde tanımlanan işletmeciyi tanımlar.
Elektronik Para: Elektronik para ihraç eden kuruluş tarafından kabul edilen fon karşılığı ihraç edilen, elektronik olarak saklanan, kanunda tanımlanan ödeme işlemlerini gerçekleştirmek için kullanılan ve elektronik para ihraç eden kuruluş dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından da ödeme aracı olarak kabul edilen parasal değeri ifade eder.
Elektronik Para Kuruluşu: Elektronik para ihraç etme yetkisi verilen tüzel kişiyi tanımlar.
Fon: Banknot, madeni para, kaydi para veya elektronik parayı ifade eder.
Gönderen: Kendi ödeme hesabından veya ödeme hesabı bulunmaksızın ödeme emri veren gerçek veya tüzel kişiyi ifade eder.
Katılımcı: Sisteme katılarak doğrudan transfer emri verme yetkisi bulunan ve sistem kurallarına uymakla yükümlü tüzel kişiyi ifade eder.
Kişisel Güvenlik Bilgileri: Ödeme aracı ile işlem gerçekleştirirken kullanılabilecek “şifre, son kullanma tarihi, güvenlik numarası” gibi ödeme aracını ve ödeme aracı kullanıcısının kimliğini belirleyici bilgileri ifade eder.
Kontrol: Bir tüzel kişinin; sermayesinin, asgari yüzde elli birine sahip olma şartı aranmaksızın, çoğunluğuna doğrudan veya dolaylı olarak sahip olunması veya bu çoğunluğa sahip olunmamakla birlikte imtiyazlı hisselerin elde bulundurulması veya diğer hissedarlarla yapılan anlaşmalara istinaden oy hakkının çoğunluğu üzerinde tasarrufta bulunulması suretiyle veya herhangi bir suretle yönetim kurulu üyelerinin karara esas çoğunluğunu atayabilme ya da görevden alma gücünün elde bulundurulmasını ifade eder.
Kurul: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunu ifade eder.
Kurum: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunu ifade eder.
Menkul Kıymet Mutabakat Sistemi: Üç veya daha fazla katılımcı arasındaki transfer emirlerinden kaynaklanan menkul kıymet
aktarımlarının gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla yapılan takas ve mutabakat işlemleri için gerekli altyapıyı sunan ve ortak kuralları olan yapıyı ifade eder.
Merkezİ Karşı Taraf: Bir veya daha fazla piyasada işlem gören finansal sözleşmelerin tarafları arasında alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek işlemlerin tamamlanmasını taahhüt eden kuruluşu ifade eder.
Mutabakat: İki ya da daha fazla taraf arasındaki fon ya da menkul kıymet aktarımından kaynaklanan yükümlülüklerin yerine getirilmesini ifade eder.
Mutabakat Hesabı: Banka, bir mutabakat kuruluşu veya merkezi karşı taraf nezdinde bulunan, fon veya menkul kıymetleri muhafaza etmek ve sistemdeki katılımcılar arasındaki işlemlerin mutabakatını sağlamak amacıyla kullanılan hesabı ifade eder.
Mutabakat Kuruluşu: Nezdinde mutabakat hesabı bulunduran ve gerektiğinde katılımcıya mutabakat amacıyla kredi verebilen kuruluşu ifade eder.
Netleştirme: Bir katılımcının gönderdiği ve aldığı transfer emirlerinden kaynaklanan alacak ve borçların karşılıklı mahsup edilerek tek bir alacak veya borca dönüştürülmesini ifade eder.
Ödeme Aracı: Ödeme hizmeti sağlayıcısı ile kullanıcısı arasında belirlenen ve ödeme hizmeti kullanıcısı tarafından ödeme emrini vermek için kullanılan “kart, cep telefonu, şifre” terimlerini ifade eder.
Ödeme Emri: Ödeme hizmeti kullanıcısı tarafından ödeme işleminin gerçekleşmesi amacıyla ödeme hizmeti sağlayıcısına verilen talimatı ifade eder.
Ödeme Hesabı: Ödeme hizmeti kullanıcısı adına açılan ve ödeme işleminin yürütülmesinde kullanılan hesabı ifade eder.
Ödeme Hizmeti: Kanunun 12 nci maddesinde belirtilen hizmetleri fade eder.
Ödeme Hizmeti Kullanıcısı: Gönderen, alıcı veya her ikisi sıfatıyla belirli bir ödeme hizmetinden faydalanan gerçek veya tüzel kişiyi ifade eder.
Ödeme Hizmeti Sağlayıcısı: Bu Kanunun 13 üncü maddesinde belirtilen kuruluşları ifade eder.
Ödeme İşlemi: Gönderen veya alıcının talimatı üzerine gerçekleştirilen fon yatırma, aktarma veya çekme faaliyetini ifade eder.
Ödeme Kuruluşu: Ödeme hizmeti sağlamak ve gerçekleştirmek için bu Kanun kapsamında yetkilendirilmiş tüzel kişiyi ifade eder.
Ödeme Sistemi: Üç veya daha fazla katılımcı arasındaki transfer emirlerinden kaynaklanan fon aktarımlarının gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla yapılan takas ve mutabakat işlemleri için gerekli altyapıyı sunan ve ortak kuralları olan yapıyı ifade eder.
Sistem: Ödeme sistemi ve menkul kıymet mutabakat sistemini ifade eder.
Sistem İşleticisi: Sistemin günlük işleyişinden sorumlu olan ve sistem işletimi için gerekli olan faaliyet iznine sahip tüzel kişiyi ifade eder.
Takas: Sisteme gönderilen transfer emirlerinin aktarımı, bu emirlerin karşılıklı olarak iletilmesine ve mutabakat öncesi provizyon alındığı durumlarda provizyon alınmasına aracılık edilmesi ve bazı durumlarda bu emirlerin netleştirilmesi işlemlerini ifade eder.
Takas Odası: Katılımcıların net borç veya alacak durumunun hesaplanmasından sorumlu kuruluşu ifade eder. (Bankalararası Takas Odaları Merkezi - BTOM)
Transfer Emri: Belirli miktarda fonun sistem içerisinde katılımcılar arasında devrolunmasına ilişkin katılımcı talimatını, ödeme yükümlülüğünün üstlenilmesi veya yerine getirilmesi sonucunu doğuran, sistem kurallarına uygun talimatı, menkul kıymetler ve diğer sermaye piyasası araçları üzerindeki hakları kaydi olarak veya sair şekilde sistem içerisinde devretmeye yönelik katılımcı talimatını ifade eder.